Schaakmat zetten: in 2, 3 of 4 zetten en met toren of dame
Het snelste schaakmat is het gekkenmat: zwart zet wit al bij de tweede zet mat. Het herdersmat duurt 4 zetten en komt bij beginners echt voor. Hier zie je ze allebei, zet voor zet en met een tekening, hoe je ze voorkomt en hoe je later in de partij mat zet met een toren of een dame.
Een koning staat mat als hij schaak staat en er geen enkele zet is die dat opheft: hij kan niet weg, het aanvallende stuk kan niet geslagen worden en er kan niets tussen. Wie mat zet, wint de partij. Hoe schaak en mat werken, staat bij de schaken regels. Hier lees je hoe je het doet. De zetten staan in schaaknotatie: Dh4 betekent dame naar h4, een x is slaan en # is mat. Dat leggen we uit bij de schaaknotatie.
Schaakmat in 2 zetten: het gekkenmat
Het gekkenmat, ook narrenmat genoemd, is de kortste partij die in mat eindigt. Zwart zet wit al bij zijn tweede zet mat:
- Wit speelt f3, zwart speelt e5.
- Wit speelt g4, zwart speelt Dh4. Mat.
Door de twee pionzetten van wit ligt de schuine lijn van h4 naar e1 open, en over die lijn geeft de zwarte dame schaak. De witte koning kan nergens heen: om hem heen staan zijn eigen stukken en f2 valt de dame aan. Geen wit stuk kan de dame slaan of iets tussen de dame en de koning zetten.
Er zijn 8 manieren om bij dit mat te komen. Wit kan f3 of f4 spelen en de twee pionzetten in een andere volgorde doen, zwart kan e5 of e6 spelen. In echte partijen komt het gekkenmat bijna nooit voor, want wit moet er zelf twee slechte zetten voor doen.
Hoe voorkom je het gekkenmat?
Speel aan het begin van de partij niet zowel je f-pion als je g-pion naar voren. Het vakje f2, bij zwart f7, wordt aan het begin alleen door de koning gedekt. Daardoor is het de zwakste plek van je stelling, en het gekkenmat en het herdersmat lopen allebei via dat vakje.
Kan wit ook in 3 zetten mat zetten?
Ja, maar alleen als zwart meewerkt. Omdat wit de eerste zet doet, heeft wit voor hetzelfde patroon een zet meer nodig: 1. e4 g5 2. d4 f6 3. Dh5 mat. Nu ligt de lijn van h5 naar e8 open en geeft de witte dame daar mat. Een ander voorbeeld is 1. e4 e5 2. Dh5 Ke7 3. Dxe5 mat, waarbij de zwarte koning zelf naar voren loopt. In totaal zijn er 347 verschillende partijen die bij de derde zet van wit in mat eindigen.
Schaakmat in 4 zetten: het herdersmat
Het herdersmat is een mat met de dame op f7, gedekt door de loper op c4. Het kan al bij de vierde zet van wit:
- Wit speelt e4, zwart speelt e5.
- Wit speelt Lc4, zwart speelt Pc6.
- Wit speelt Dh5, zwart speelt Pf6.
- Wit speelt Dxf7. Mat.
De dame slaat de pion op f7 en geeft schaak. De zwarte koning kan haar niet terugslaan, want de loper op c4 dekt f7. Naar e7 kan hij niet, want dat vakje valt de dame aan, en op d7, d8 en f8 staan zijn eigen stukken. Het paard op f6 kan de dame niet bereiken. Zwart staat mat.
Wit kan de tweede en derde zet ook omdraaien: eerst Dh5, dan Lc4. Of de dame gaat via f3 naar f7. Het idee blijft hetzelfde: dame en loper richten zich samen op f7.
Is het herdersmat een goede opening?
Niet tegen iemand die het kent. Met Dh5 komt de dame vroeg in het spel, en zwart kan haar met gewone zetten opjagen en ondertussen zijn eigen stukken ontwikkelen. Wit verliest dan tijd met de dame. Daarom zie je het herdersmat vooral in partijen tussen beginners.
Hoe voorkom je het herdersmat?
Door f7 op tijd te dekken of de dame weg te jagen. Zo verdedig je na 1. e4 e5 2. Dh5:
- Dek eerst e5. Na 2. Dh5 dreigt wit met Dxe5 een pion te slaan met schaak. Zet daarom je paard op c6: 2. ... Pc6.
- Jaag de dame weg. Na 3. Lc4 dreigt het herdersmat. Nu is 3. ... g6 goed: de pion valt de dame aan en sluit de weg naar f7 af.
- Zet een paard ervoor. Gaat de dame naar f3 en valt ze f7 opnieuw aan, zet dan je andere paard op f6: 4. Df3 Pf6. Het paard staat nu tussen de dame en f7.
Speel g6 niet te vroeg. Na 1. e4 e5 2. Dh5 g6 slaat wit met 3. Dxe5 de pion op e5 met schaak en valt de dame tegelijk je toren op h8 aan. Die toren ben je dan kwijt.
Begint wit met 2. Lc4, dan maakt 2. ... Pf6 het herdersmat meteen onmogelijk. Zet wit de dame op h5, dan slaat het paard haar, en de weg via f3 naar f7 is al versperd.
Mat achter de paaltjes
Dit mat zie je ook later in de partij vaak. Een toren of dame geeft schaak op de achterste rij, en de koning kan niet weg omdat zijn eigen pionnen voor hem staan. Na de rokade staat de koning vaak precies zo, achter drie pionnen. In de tekening staat de zwarte koning op g8 schaak door de toren op e8. De vakjes f8 en h8 liggen op dezelfde rij als de toren, en op f7, g7 en h7 staan zijn eigen pionnen.
Hoe voorkom je mat achter de paaltjes?
Maak op tijd een luchtgaatje: schuif een van de pionnen voor je koning 1 vakje op, bijvoorbeeld de h-pion. Dan heeft je koning een vluchtvakje als er schaak komt op de achterste rij. Of houd een toren op die rij, zodat hij zo'n schaak kan tegenhouden.
Mat zetten met toren en koning
Heeft je tegenstander alleen zijn koning nog en heb jij een toren en je koning, dan kun je altijd mat zetten. Met de toren alleen lukt het niet: je koning moet meehelpen. Zo werkt het:
- Zet een grens. Zet je toren op een rij tussen de twee koningen. De andere koning kan die rij niet over.
- Breng je koning erbij. Loop met je koning naar de andere koning toe, aan jouw kant van de grens.
- Schuif de grens op. Staan de koningen recht tegenover elkaar, met 1 vakje ertussen, zet dan de toren 1 rij verder. Dat is schaak en de andere koning moet een rij terug. Herhaal dit tot hij op de rand staat.
- Mat aan de rand. Staat de koning op de rand en staat jouw koning recht tegenover hem, geef dan schaak met de toren langs de rand. Dat is mat.
Valt de andere koning onderweg je toren aan, zet de toren dan op dezelfde rij naar de andere kant van het bord. Zo blijft de grens staan.
Mat zetten met dame en koning
Met een dame gaat het sneller, omdat zij recht en schuin loopt. Drijf de koning met je dame naar de rand, breng je eigen koning erbij en zet de dame direct voor de andere koning, gedekt door je eigen koning. In de tekening hierboven staat de dame op e7 en de witte koning op e6: de zwarte koning kan de dame niet slaan en elk vakje om hem heen is aangevallen.
Pas op voor pat
Omdat de dame zoveel vakjes bestrijkt, zet je de andere koning makkelijk helemaal vast zonder schaak te geven. Is hij dan aan zet en kan hij niets, dan is het pat en eindigt de partij in remise. In de tekening hieronder staan de witte koning op c4 en de witte dame op c7, de zwarte koning op a6. Zwart is aan zet, staat niet schaak en kan geen enkele zet doen: pat. Laat de andere koning dus een vakje vrij tot je echt mat kunt geven.
Denk bij het mat zetten ook aan de 50-zettenregel. Heeft 50 zetten lang niemand iets geslagen of een pion verzet, dan mag je tegenstander remise claimen. Meer daarover bij wanneer het remise is.
Met welke stukken kun je mat zetten?
Heeft je tegenstander alleen zijn koning nog, dan hangt het van jouw stukken af of je hem mat kunt zetten:
| Naast je koning heb je | Kun je mat zetten? |
|---|---|
| Een dame | Ja, en dat is het makkelijkst |
| Een toren | Ja |
| Twee lopers | Ja |
| Een loper en een paard | Ja, maar het is lastig: alleen in een hoek met de kleur van je loper |
| Twee paarden | Niet af te dwingen: met goed spel ontsnapt de andere koning |
| Alleen een loper of alleen een paard | Nee, nooit: dan is het remise |
Zelf oefenen op een echt bord
Deze matjes onthoud je het best door ze na te spelen: zet de stukken neer zoals in de tekeningen en doe de zetten na. Ons luxe schaakbord met 32 speelstukken wordt in Den Haag geprint.